About bisons

Knowledge base

Systematyka, podstawowe dane o biologii

Żubr Bison bonasus jest największym ssakiem Europy. Należy do rzędu parzystokopytnych (Artiodactyla), podrzędu przeżuwaczy (Ruminantia), rodziny pustorogich (Bovidae), rodzaju Bison.

Pokrój (eksterier)

Sylwetka żubra cechuje się zwartą budową z charakterystycznym silnie przebudowanym przodem ciała i słabo wykształconym zadem. U żubrów obserwuje się dymorfizm płciowy; dorosłe samce, zwane bykami, są znacznie większe i mocniej zbudowane niż samice (krowy). Szczególnie wysokie u byka wyrostki kolczyste kręgów piersiowych, otoczone potężnymi mięśniami tej okolicy, tworzą na grzbiecie wypukłość zwaną garbem. Garb krów jest znacznie mniejszy. Potężną, nisko osadzoną głowę żubra utrzymuje ścięgniste więzadło karkowe. Tułów żubra jest zakończony ogonem o długości około 0,5 metra z kiścią o dłuższej sierści. Nogi są mocnej budowy, zakończone racicami, przy czym przednie racice są szersze niż tylne. Ubarwiona szaro-czarno płytka nosowo-wargowa, zwana śluzawicą, otacza nozdrza żubra. Każdy osobnik ma inny wzór na skórze śluzawicy, więc jej odcisk może być tym, czym są linie papilarne u ludzi. Oczy żubra o ciemnobrunatnych tęczówkach są umieszczone głęboko w teleskopowych oczodołach, co chroni je przed mechanicznymi uszkodzeniami. Uszy są okrągłe, owłosione zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz. Rogi składają się z okrywy rogowej pokrywającej możdżeń – porowaty wyrostek kostny z charakterystycznymi podłużnymi bruzdami. Rogi są ciemne, w przekroju okrągłe, skierowane na boki i zakrzywione do góry i ku środkowi. Rogi zaczynają wyrastać niedługo po urodzeniu i rosną, aż do wieku 5–7 lat. U starszych samców końcówki rogów są starte na skutek zmagania się z różnymi przeszkodami (zwalone pnie, wykroty itp.). Rogi samców i samic różnią się kształtem i wielkością. U samic są znacznie cieńsze i krótsze niż u samców, a na ich obwodzie widoczne są przewężenia, będące śladem zarówno przyrostów rocznych rogu, jak i odbytych ciąż. Skóra żubra jest gruba, ale bardzo elastyczna, najgrubsza w okolicy grzbietowej środka szyi. W okrywie włosowej żubra wyróżnia się trzy rodzaje włosów – przewodnie, ościste i puchowe. Włosy przewodnie i ościste decydują o gęstości, długości i barwie okrywy włosowej. Mają one zróżnicowaną długość w różnych okolicach ciała. Żubry zaczynają linieć, tzn. zmieniać sierść zimową na letnią, pod koniec zimy, najczęściej na początku marca. Liczba włosów ościstych, a szczególnie puchowych zmienia się sezonowo, wzrastając w zimie. Włosy mają barwę płowobrunatną z odcieniem rudawym lub szarawym, jaśniejszą latem niż zimą. Na dolnej powierzchni szyi długie włosy tworzą brodę, zaczynającą się trójkątną kępą włosów o długości nawet przekraczającej 35 cm. Przednia część ciała (szyja, kłąb i boki) pokryta jest długim kędzierzawym włosem, a głowa włosem gęstym, przy śluzawicy krótszym i gładkim. Dorosły żubr ma 32 zęby, w górnej szczęce tylko przedtrzonowe i trzonowe. Żubry żyją stosunkowo krótko, żubrzyce rzadko przekraczają wiek 25 lat, a byki 20 lat. Najstarsza samica zanotowana w Księdze Rodowodowej żyła 27 lat. Najdłużej żyjący samiec miał 22 lata. Żubry wydają charakterystyczny głos zwany chruczeniem. Na ogół chruczy krowa, porozumiewając się z cielęciem, a byki wydają ten głos najczęściej podczas okresu rujowego.

Różnice wymiarów i masy ciała

Dorosły byk waży średnio 747 kg, od 580 do 920 kg. Dorosła krowa ma mniejszą masę ciała, wynoszącą średnio 460 kg, od 320 do 640 kg. Dymorfizm płciowy jest też widoczny w wysokości w kłębie (mierzonej w najwyższym punkcie kłębu), gdyż wysokość dorosłego samca wynosi średnio 172 cm, od 158 do 188 cm, a samicy średnio 152 cm, od 134 do 167 cm. Cielęta rodzą się małe. Byczki przy urodzeniu ważą średnio 28 kg (16–35), a jałówki 24 kg (15–33). Różnica w wielkości ciała między samicami i samcami jest niewielka do wieku około 2–3 lat, starsze samce są wyraźnie cięższe i większe niż samice. Warto pamiętać, że żubry w rezerwatach są większe i cięższe od swoich rówieśników z wolnych stad.

Rozród

U większości samic pierwsze wycielenie jest notowane w czwartym roku życia, ale część samic (około 10%) cieli się wcześniej, w wieku 3 lat. Samce zaczynają dojrzewać w trzecim roku życia (wyjątkowo wcześniej), wszystkie byki w wieku 4 lat są już dojrzałe płciowo, ale w wolno żyjących populacjach młode samce rzadko biorą udział w rozrodzie z przyczyn behawioralnych. W stadach w niewoli dobór samca do krycia zależy od decyzji hodowcy, a na wolności najczęściej samce w pełni rozwinięte fizycznie, w wieku 6–12 lat, biorą udział w rozrodzie. Młodsze i starsze byki ustępują samcom silniejszym. Rozród u żubrów jest zjawiskiem sezonowym, a jego szczyt przypada na sierpień–wrzesień. Niemniej u tego gatunku zauważalne jest rozchwianie sezonowości i występowanie rui poza wymienionymi miesiącami, głównie w hodowli zamkniętej. Ciąża trwa średnio 264 dni (od 260 do 270), więc cielęta zazwyczaj rodzą się w maju–czerwcu. Żubrzyca rodzi jedno cielę. W Księdze Rodowodowej odnotowano zaledwie 3 przypadki bliźniąt na ponad 6500 urodzeń. Teoretycznie samica mogłaby cielić się co roku przez cały okres rozrodczy od wieku 4 do 20 lat. Takie krowy są wyjątkiem potwierdzającym regułę. W niewoli samica cieli się średnio dwa razy na trzy lata, czyli plenność stada wynosi około 65%. W wolno żyjących populacjach żubrzyca rodzi cielę średnio co drugi rok. Jeśli krowa straci cielę (poroni lub cielę padnie), to często w następnym roku jest niepłodna. Naturalna śmiertelność cieląt żubrów jest bardzo mała w porównaniu z innymi dużymi dzikimi kopytnymi. Proporcja samic do samców przy urodzeniu w cyklach wieloletnich nie odbiega od stosunku 1:1, przy dużych wahaniach w poszczególnych latach. Aktywność samców podczas sezonu rozrodczego nasila się i czasami obserwuje się wtedy zachowania agresywne skierowane przeciw innym bykom, a nawet cielętom czy ludziom, jeśli samce są przez nich niepokojone. Często się zdarza, że samce w tym okresie niszczą ogrodzenia i walczą ze sobą. Samce asystują krowie w rui przez kilka dni. Często obwąchują samicę i głośno chruczą. Kopulacja powtarzana jest 2- lub 3-krotnie w ciągu właściwego dnia rui. Samica cieli się najczęściej nocą lub wcześnie rano, a przed wycieleniem opuszcza stado i po kilku dniach powraca do stada z cielęciem.

Związki socjalne i aktywność

Żubr jest zwierzęciem stadnym. Dorosłe krowy, cielęta oraz młodzież obu płci tworzą grupy mieszane. Przewodnikiem takiej grupy jest starsza, doświadczona krowa. W sezonie wegetacyjnym grupy mieszane składają się z kilkunastu zwierząt, w zimie tworzą się większe ugrupowania w miejscach dokarmiania. Skład grup mieszanych jest zmienny, podczas spotkań część zwierząt przechodzi do innej grupy, głównie młode samce. Młode, dojrzałe płciowo samce, w wieku 4–6 lat, tworzą niewielkie grupy kawalerskie, a starsze byki raczej bytują samotnie lub w parach. W ciągu doby żubry dzielą czas na żerowanie, odpoczynek połączony z przeżuwaniem i ruch. Ta ostatnia aktywność związana jest z dostępnością żeru, więc zimą, gdy są dokarmiane, znacznie mniej czasu poświęcają na ruch. Wysoka pokrywa śnieżna i niskie temperatury również ograniczają ruchliwość żubrów podczas zimy. Żubry są zwierzętami powolnymi, ale mogą na krótkich dystansach galopować. Spłoszone przebiegają kawałek i zatrzymują się. Zwykle zachowują dystans do człowieka, większy w lecie niż zimą. Czas trwania poszczególnych faz aktywności zależy od temperatury i wilgotności powietrza w danym dniu. W dni upalne więcej czasu żubry przeznaczają na odpoczynek, a żerują jedynie rano i wieczorem. W dni chłodniejsze żerowanie jest rozłożone w ciągu całego dnia i przedzielane odpoczynkiem i okresami aktywności. Najbardziej ulubionymi porami przeznaczonymi na pobieranie pokarmu jest czas tuż po wschodzie słońca i tuż przed jego zachodem. Żubry żerują w ruchu, podczas żerowania stado jest rozproszone, poszczególne zwierzęta stoją od siebie w oddaleniu kilku metrów. Każdego dnia stado przemieszcza się na większe lub mniejsze odległości, zależnie od warunków pokarmowych i pogodowych. Pokonuje ono od 2 do 14 km dziennie, średnio 7,5 km. Mieszana grupa rzadko wędruje po drogach leśnych, w przeciwieństwie do pojedynczych byków. Optymalnym środowiskiem życia żubrów w całym sezonie wegetacyjnym są lasy liściaste i mieszane, na drugim miejscu są użytkowane olsy (jesionowe i właściwe), a sezonowo w okresie lata żubry wykorzystują też, chociaż w mniejszym stopniu, lasy iglaste, głównie bory mieszane. Natomiast zimą częściej użytkują drzewostany iglaste. Ponieważ główny pokarm żubrów stanowią rośliny runa leśnego, najchętniej żerują w starszych drzewostanach, rzadziej w młodnikach. Na obszarach z dużą powierzchnią terenów otwartych żubry mogą wykorzystywać łąki i polany śródleśne w prawie równym stopniu jak las. Źródłem wody pitnej dla żubrów są małe rzeki, naturalne strumienie, i oczka wodne. Nie muszą one pić codziennie, szczególnie w dni deszczowe nie jest im potrzebne dodatkowe źródło wody. Podczas odpoczynku żubry leżą na mostku, rzadko na boku z wyprostowanymi nogami. Rzadko też odpoczywają, stojąc. Bardzo lubią odpoczywać na wzniesieniach, miejscach odkrytych, i w takich partiach lasu, w których owady są mniej dokuczliwe. Zachowanie agresywne wśród krów są rzadkie, częściej obserwowane jest ono u byków, zwykle w czasie rui w stosunku do innych samców. Niemniej wśród młodych samców często obserwuje się wzajemne „przepychanie” będące jakby imitacją walk dorosłych byków. Zwykle przed lub po odpoczynku żubry lubią ocierać się o pnie drzew, gałęzie leżących drzew czy wykroty. Ocieranie się nasila się latem, gdy owady są szczególnie dokuczliwe. Dorosłe osobniki często tarzają się, aby pobyć się owadów, a u byków tarzanie się towarzyszy zachowaniom seksualnym. Do tarzania żubry wybierają odkryte, piaszczyste miejsca. Podczas tarzania się nie przewracają się przez grzbiet, więc muszą wstać, aby tarzać się z drugiej strony. Stado żubrów zwykle reaguje ucieczką na pojawienie się człowieka i zachowuje odpowiedni dystans. Przestraszone stado ucieka, galopując ponad 100 metrów, potem staje i zbija się ciasno. Zdecydowanie bardziej agresywną postawę mogą przyjmować krowy z małymi cielętami, gdy są niepokojone przez ludzi. Szczególnie byki w okresie rui krów mogą reagować na obecność człowieka atakiem. Żubry łatwo przyzwyczajają się do widoku pojazdów, na przykład samochodów czy ciągników.

Wyjaśnienie pochodzenia dwóch linii genetycznych

Po zbadaniu rodowodów początkowej grupy 54 żubrów okazało się, że wywodzą się one od 12 założycieli. Jeden z założycieli to nr 100 Kaukasus – przedstawiciel podgatunku kaukaskiego, pozostałe 4 samce i 7 samic to żubry nizinne. Potomstwo żubra kaukaskiego, czyli mieszańce między podgatunkami, stanowi linię białowiesko-kaukaską. Czyste żubry nizinne stanowią linię białowieską lub nizinną. Niestety nie wszystkie z jedenastu osobników założycielskich wchodzą w skład puli genowej linii nizinnej. Cztery samice: 35 Plewna, 46 Placida, 95 Garde i 96 Gatczyna dały potomstwo jedynie mieszańcowe. Linia nizinna wywodzi się jedynie od 7 założycieli. Wspomnieć należy o linii pszczyńskiej, wywodzącej się jedynie od pary założycieli (42 Planta i 45 Plebejer). Linia ta, stanowiąca część linii białowieskiej, jest utrzymywana nadal w Pszczynie. Linia białowiesko-kaukaska jest otwarta, co oznacza że potomek przedstawicieli dwóch różnych linii będzie należał do linii białowiesko-kaukaskiej. Linia nizinna jest zamknięta, gdyż tylko potomek pary żubrów nizinnych należy do tej linii. Z tego powodu wzrastała dysproporcja pomiędzy liczebnością obu linii na korzyść białowiesko-kaukaskiej. W Polsce poza Bieszczadami hodowane są żubry należące do czystej linii nizinnej, linii o bardzo ograniczonej puli genowej, która wywodzi się jedynie od 7 założycieli. Udział genów przodków służy ocenie poziomu zmienności genetycznej całej populacji. Dla żubrów rejestrowanych w Księdze można wykorzystać ich rodowód do określenia udziału genów założycieli w genotypie. Zasada obliczania udziału przodków jest bardzo prosta: połowę genotypu potomka stanowią geny matki, a drugą połowę geny ojca. Zakładając, że na początku było siedem genotypów i analizując wiele pokoleń przodków określa się skład genotypu każdego osobnika. Można obliczać średnie wartości dla dowolnych grup osobników. Idealną sytuacją dla populacji jest równomierny udział wszystkich założycieli, oczywiście jak każda idealna sytuacja taka proporcja nigdy się nie zdarza. Pierwsza para przodków: 42 Planta i 45 Plebejer okazała się bardzo plenna, pozostawiła po sobie wiele sztuk potomstwa. Z tego względu wpływ tej pary na obecnie żyjące żubry linii białowieskiej jest największy. Geny Planty stanowią 29,5% puli genowej linii, a Plebejera aż 59,1%, czyli razem geny tej pary stanowią prawie 90%. Kolejna para 87 Bill i 89 Bilma ze Sztokholmu pozostawiła swoje geny w linii nizinnej jedynie poprzez dwie córki sprowadzone do Białowieży (93 Biserta i 161 Biskaya). Pozostałe potomstwo tej pary założycieli ma udział w puli genowej linii białowiesko-kaukaskiej. Udział każdej z córek tej pary we współczesnej linii białowieskiej jest bardzo mały, po około 2%. Wśród potomstwa pozostałej trójki założycieli 15 Bergünder, 16 Plavia i 147 Bismarck tylko jedna samica 524 Beste pozostawiła potomstwo w linii białowieskiej. Pozostali potomkowie trójki założycieli zasilili linię białowiesko-kaukaską. Udział trzech omawianych założycieli (lub ich potomka 524 Beste) jest równy około 7%.

Perspektywy

Od początku najistotniejszym celem restytucji żubra było powiększenie populacji gatunku poprzez wzrost liczby stad zarówno w niewoli, jak i na wolności. Pomimo niewątpliwych sukcesów tego programu, cel ten jest nadal aktualny, a gatunek wciąż zagrożony. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody takson jest bezpieczny, jeśli liczebność dorosłych, zdolnych do rozrodu osobników przekroczy 10 tysięcy. Według danych Księgi Rodowodowej Żubrów na koniec 2016 roku, wielkość całej zarejestrowanej populacji wynosiła około 6500 osobników. W Polsce natomiast żyło prawie 1700 żubrów, z czego prawie 86% na wolności.